David Qaraca mağara-monastrları və Gürcüstan ərazisində Azərbaycan kilsələri - TARİX...

Mədəniyyət / 14.05.2019 10:19
David Qaraca 20-yə qədər mağara-monastrdan ibarətdir. Eranın V-VI əsrlərində Suriyadan gələn xristian keşişlər mağaraları oyaraq genişləndirmiş, burada ilk monastrları tikərək yerli əhali arasında xristianlığı yaymışlar.

Suriyalı David Albaniya ilə İberiya arasına gələndə mağaraların yerləşdiyi ərazi və Kür çayı boyunca otlaqlar Qara yazı adlanırdı, çünki orada Qaraca adlı Alban tayfası yaşayırdı. David gələndən sonra burada yerli əhaliyə hörmət əlaməti olaraq Qaraca ləqəbini qəbul etdi. Gürcü tarixçiləri sonralar həmin adı Qareci kimi yazdılar (Акад. Мари Броссе. Разборь двух грузинских иконных надписей. ФП № 708, s.3-17; Христофор Вермишев. Материалы для истории грузинско-армянских отношений. Спб, 1904, s.6, 9, 29 və s.).

Hələ XIX əsrin əvvəllərində fransız akademiki Mari Brosse və baron Brambaus ləqəbli Senkovski sübuta yetirmişlər ki, XI əsrə qədər indiki Gürcüstanın Kür çayı boyunca cənub torpaqlarında gürcülər yaşamamışlar, albanlar və türklər yaşamışlar. Bu fikirləri gürcülərin öz alimlərindən Platon İoselyani də təsdiq edir. O, 1843-cü ildə Sankt-Peterburqda çap olunan "Краткая история грузинской церкви” və 1866-cı ildə Tiflisdə çap olunan "Род князей Чолакаевых” əsərlərində yazır ki, şərqi İberiya ərazisindəki ilk kilsələri Albaniyadan Tiflis və Qazax arasına köçən türk nəsilləri inşa etmişdir.
Albaniyadan İberiyaya köçən nəsillər Tiflislə Qırmızıkörpü arasında Ucar, Bərdə, Səfər, Şuşa, Alaverdi şəhərlərini salmış, burada İberiyanın gürcülərə qədərki mədəniyyətini yaratmışlar. Həmin xristian mədəniyyətinin varisləri indiki gürcülər deyil, Azərbaycan xalqıdır.



Gürcülərin Kaxeti və Ereti adlandırdıqları Aran torpaqlarının ilk salnamələri gürcü dilində yox, alban, uyğur, türk, yevrey(yəhudi yox, yevrey. Karaimlər kimi, yevreylərin də dili qədim türk dilləri ailəsindəndir. Bu başqa bir söhbətin mövzusudur.) əlifbaları ilə türk dilinə qohum olan dillərdə yaranmışdır. David Qaraca mağara-moanstrlarında həmin əlifba ilə yazılan dua mətnləri 1937-ci ilə qədər qalırdı. Gürcülər Şah Abbas məscidini yerlə-yeksan edəndə həmin yazıları pozdular.
Şükürlər olsun ki, həmin yazıların bəzi nümunələri yevrey alimləri tərəfindən XIX əsrin ortalarında toplanmış və Peterburq, Odessa şəhərlərində çap olunmuşdur.

Həmin dua mətnlərinin bir neçəsini əlavə edirik.




David Qaraca qaya divarındakı dualardan birinin mətni: Ari Tanqri, ari yuca, ari acalsez, İsa ki xaça çəktənk, rahmat qılgil biza (Təmiz, uca, ölümsüz Tanrı, İsa peyğəmbəri ki xaça çəkiblər, bizə rəhm elə). Yevrey, uyğur, türk əlifbaları ilə yazılmış bu duanın sözləri təmiz türk sözləridir.
Ərəblərə və Baqrationlara qədər İberiyanı Albaniyanın elitar nəsilləri idarə edirdilər. Onların ən qüdrətlisi Qorq Aslan totem adı daşıyırdı. Qorq Aslanın anası Bərdə hakiminin qızı idi. Özü isə iber deyildi.



Mari Brossenin Senkovskinin yazdığına görə, o, kimmer mənşəli olub, hansısa türk tayfasının başçısı idi. Qorq Aslanın zamanında dövlətin dili türk dilinə qohum olan qəbilə dillərindən biri idi. Kilsələrdə salnamələr terk dilinə qohum olan ləhcələrdə yazılırdı.
Qorq Aslandan əvvəl eranın I əsrində bir müddət İberiyanı əslən Albaniyadan olan Kərəm şah idarə etmişdir. Həmin Kərəm Əsli və Kərəm dastanındakı aşiqin çox arxaik əcdadıdır.
Həmin Kərəm şah Lori dərəsi yaxınlığında Kərəm şəhərini saldırmış, sonra həmin şəhərdə Kərəm kilsəsi tikilmişdir. Kərəm kilsəsi Ucar, Səfər, Bərdə kilsələri ilə birlikdə Şuşa kilsə kafedrasına tabe idi (İlhami Cəfərsoy. İber və H’Ayfolklorunda türk mifik təfəkkürünün izləri. Bakı, 2014, s.77-85, 130, 175 və s.).



Gürcülər Kərəm şəhərini sonralar Qremi, Kərəm çayını isə daha sonra Xrami adlandırdılar. Şuşa şəhərini və kilsəsini isə əvvəlcə Şuşeti, sonra Şavşeti formasında saxtalaşdırdılar. Ancaq tarixi mənbələrdə belə adlar yoxdur.


İberiyanın ilk kilsələrini xristianlıq dövründə alban nəsillərinin tikdiyini Mari Brossedən, Senkovskidən, İoselyanidən başqa, Çolakaşvili, Əluqulaşvili, Saracişvili, Bakuradzi və b. tarixçilərdə də təsdiq edir. XIX əsrdə yaşamış həmin tarixçilər gürcü deyildilər. Nadir şahın zamanında məcburi qaydada xristianlığı qəbul edən Azərbaycan ziyalıları idilər. Onlar xristian olsalar da, öz əsərlərində Azərbaycan tarixinin ən qiymətli nümunələrini nəşr etdirmişdilər. Ancaq indi həmin əsərlərin çoxunu Gürcüstanın kitabxanalrında tapmaq mümkün deyil. Biz onların kitablarının bir hissəsini Rusiyanın Peterburq, Polşanın Krakov kitabxanalarının nadir nüsxələr fondundan əldə etmişik.



Gürcülərlə ermənilər həmin mənbələrin elektron variantını hazırlamış, öz saytlarında yerləşdirmişlər, ancaq həmin saytlar saxtalaşdırılmışdır. Bizim ilkin mənbələrdə gördüyümüz surətini çıxardığımız məlumatların çoxu elektron variantlarda yoxdur.(moderator.az)

Prof. İlhami Cəfərsoy
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Qədim dillər və mədəniyyətlər şöbəsinin müdiri



SON XƏBƏRLƏR

2020-04-06

18:00 Azərbaycan Prezidenti: Əgər maskaların satışında süni qiymət artımı olarsa, bu işdə əli olan şəxslər ciddi cəzalandırılacaq

17:36 “Regional İnkişaf” İctimai Birliyi ehtiyacı olan və yardım göstərmək istəyən şəxslər üçün sosial portal yaradır

17:25 Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan 600 min işçini, o cümlədən fərdi sahibkarı dövlət hesabına maliyyələşdirəcək

17:24 İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva tibbi maska istehsalı müəssisəsinin açılışında - YENİLƏNİB + VİDEO

16:48 Prezident İlham Əliyev əfv sərəncamı imzalayıb

15:35 Azərbaycanda daha 57 nəfər koronavirusa yoluxdu, 12 nəfər sağaldı - Operativ Qərargah

15:26 Azərbaycanlı gənc koronavirusla bağlı beynəlxalq işçi qrupunda təmsil olunacaq

15:00 Rüştü Reçber koronavirusa qalib gəldi

14:55 Koronavirusla mübarizə mövzusunda hekayə müsabiqəsi elan edilib

14:50 Azərbaycanın Gülüş Liqası “Evdə qal, Pozitiv ol!” klipini təqdim edib (VİDEO)

14:43 Kamilə Əliyeva: Bu gün Azərbaycan digər dövlətlərlə müqayisədə virusa qarşı daha effektiv mübarizə apara bilir

14:39 Dövlət Xidməti koronavirusa görə çağırışçılara müraciət etdi

14:30 Bakıda birinci sinfə qəbulla bağlı statistika açıqlandı

14:24 Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ölkədə ət qıtlığının olması barədə yayılan məlumatlara münasibət bildirib

14:05 İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Sumqayıt Kimya Sənaye Parkında tibbi maska istehsalı müəssisəsinin açılışında iştirak ediblər

13:53 Amerikalı baş infeksiyaçı: Koronarivus mövsümi xarakter daşıya bilər

13:00 Mədəniyyət Nazirliyinin “Yaradıcılığı evdə öyrən” layihəsi uğurla davam edir

12:35 Könül Nurullayeva: Əgər özümüzün, yaxınlarımızın həyat və sağlamlığını qorumaq istəyiriksə, evdə qalmalıyıq

11:57 Taksi sürücülərinə ŞAD XƏBƏR - Artıq fərqlənmə nişanını Azərpoçtdan da ala biləcəksiniz

11:40 Türkiyə və Azərbaycan balabanla bağlı UNESCO-ya müraciət edib

11:13 Bakı polisi: İcazə olmadan hərəkət edən şəxslər barədə qanunvericiliyə uyğun tədbirlər görülür

10:01 Xüsusi karantin qaydalarını pozan 1369 sürücü məsuliyyətə cəlb edildi

2020-04-03

23:23 Hikmət Babaoğlu: Milli Məclisdə aparılan islahatlar səmərəliliyi daha da artıracaq

23:21 Amerikalı qadın cavanlaşmağın sirrini paylaşdı

22:52 Respublikanın şəhər və rayonları üzrə koronavirusa yoluxanların sayı açıqlanıb

22:26 Bakı şəhəri üzrə koronavirusa yoluxanların sayı məlum olub

22:18 Maska qıtlığı artan tələbatla bağlıdır - İbrahim Məmmədov

22:13 XİN: Onlayn əsasda Qoşulmama Hərəkatı Modeli Simulyasiya Təlimi təşkil ediləcək

22:03 Tənha şəxslərə xidmət göstərənlərə evdən çıxmaq üçün icazə veriləcək - İbrahim Məmmədov

21:53 İbrahim Məmmədov: İşləmək icazəsi olan şəxslər aptek, bank və dükana gedərkən SMS göndərməyəcəklər

21:45 İtaliyada sutka ərzində koronavirusdan daha 766 nəfər dünyasını dəyişib

21:34 Karantin rejimində taksi fəaliyyəti ilə bağlı müraciət edənlər arasında sui-istifadə halı qeydə alınıb

21:27 Karantin dövründə rəhbər və işçiləri işə cəlb edilən dövlət orqanlarının sayı artırıldı

davamı>> ÇOX OXUNANLAR

Eldar Həsənov beynəlxalq “İlin altın adamı” mükafatına layiq görülüb

“Araz” supermarketindən tort alırıq ki... ZƏHƏRLƏNƏK!?

Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyəti Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının 1988-ci il deportasiyası ilə bağlı tədbir keçirmişdir

Əflatun Amaşov beynəlxalq tədbirdə nələrdən danışdı?

Şuranın dəstəyilə icbari tibbi sığortanın əhalinin sağlamlığının qorunmasında rolu müzakirə edilib

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək

İdman Product image

15:00 Rüştü Reçber koronavirusa qalib gəldi

Product image

16:55 İlham Zəkiyev: Biz bu virusa qalib gəlmək üçün həmrəy olmalıyıq (VİDEO)

Maraqlı Product image

17:35 Azərbaycan vətəndaşlarının daha çox hansı ölkələrə səfər etdiyi açıqlanıb

Product image

10:00 Avstraliyada meşə yanğınlarında milyarddan çox heyvan ölüb