Ceyhun Hacıbəyli haqqında ilk monoqrafik tədqiqat

Mədəniyyət / 10.07.2019 14:22

1991-ci ildə keçirilən «Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı» Beynəlxalq elmi sim­poziumda gündəmə gələn məsələlərdən biri də Azərbaycan xalqının görkəmli si­malarından olan Ceyhun Hacıbəyli haqqında ciddi, sanballı və hərtərəfli işlənilmiş ilk mono­qra­fi­yanın ərsəyə gəlməsi idi. Və demək olar ki, Abid Tahirli üzərinə götürdüyü bu çətin işin öhdəsindən uğurla gəlmişdir (Abid Tahirli. Ceyhun Hacıbəylinin həyat və yaradıcılıq yolu. Bakı, "Elm və təhsil", 2019, 344 səh.).

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Elmi Şurasının 19 iyun 2017-ci il tarixli (protokol No8) qərarı ilə çapı tövsiyə edilmiş əsərin mündəricatına nəzər salarkən ay­dın olur ki, müəllif qarşısına nə kimi böyük bilik və gərgin zəhmət tələb edən məsələlərin həl­lini qoymuşdur. «C.Hacıbəyli Azərbaycan maarifçi-realist nəsrin gör­­­­kəmli nü­ma­yəndəsi kimi. Ədibin mühacirətəqədərki yaradıcılığı» adlanan I fəs­lində müəllif ta­ma­milə doğru olaraq maarifçilik və maarifpərvərçilik anlamları ara­sın­da olan fərqi göstərir, C.Hacıbəylinin rusdilli qəzetlərlə əməkdaşlıq və əsər­lə­ri­nin də çox zaman rus dilində yazılmasının səbəblərini açıqlayır. C.Hacıbəylinin «Kaspi» qəzetində dərc olunan məqalələrini ardıcıllıqla izləyərək, onları tamamilə düzgün olaraq 9 yöndə qruplaşdırır: məktəb, təhsil problemləri, dini dəyərlərin təbliği, cəhalət və fanatizmin tənqidi, xeyriyyəçilik, onun cəmiyyət üçün faydaları, formaları, xeyriyyə təşkilatları, Qars qaçqınları, onların problemləri, nadanlığın, la­qeyd­liyin, çürük adət-ənənələrin tənqidi, mətbuat-nəşriyyat məsələləri, ədəbi-mə­dəni mühit, onun problemləri, tarixi şəxsiyyətlər, onların xidmətlərinin dəyər­lən­dirməsi, xatirələrinin əbədiləşdirilməsi, ilin ədəbi-mədəni, ictimai-siyasi hadisə­lə­rinə həsr olunmuş hesabatlar və qarşıda duran vəzifələr.

Bu araşdırmalardan çıxış edərək, müəllif təsdiqləyir ki, C.Hacıbəylinin pub­li­sis­tikasının məğzi, mahiyyəti, ideyası, amalı maarifçilik missiyasına xidmət et­mə­sidir. Material üzərində işlərkən tədqiqatçı Ceyhun bəyin imzalarına da xüsusi önəm ver­miş və qeyd etmək lazımdır ki, əldə etdiyi faktlarla özündən əvvəlki təd­qi­qat­çıların fikirnə zidd olaraq sübut edir ki, «Dağıstani», «Daqestanı» imza­la­rı Cə­ma­ləddin Məmmədquluzadəyə deyil, məhz Ceyhun Hacıbəyliyə məxsusdur. A.Ta­­hirli bir çox məqalələrin qısa izahını oxucuya çatdırır və maraqlısı odur ki, elə bil onlar bu gün üçün yazılıb: misal üçün «dil və məktəb» mövzusu, toy məclislərinin ağlamalı sonu, yaxud qaçqınlar, erməni düşmənçiliyi, xeyriyyəçilik, humanitar yardım, təş­kilatçılıq məsələləri ilə bağlı yazılar. Müəllif belə qənaətə gəlir ki, bu məqalələr tariximizi, ənənələrimizi öyrənmək, tədqiq etmək baxımından maraqlı mənbədir və bu günkü jurnalist – publisistlər üçün böyük məktəbdir, həyatın ibrət dərsidir.

I fəslin «Din və ruhanilərimizin cəmiyyətdəki rolu haqqında» olan bölü­mün­də də müəllif C.Hacıbəylinin bu mövzuda olan məqalələrini diqqətlə izləyərək, əvvəla Ceyhun bəyi «İslamın mahir bilicisi» adlandırır və göstərir ki, istedadlı qələm sahibi, ruhaniliyin mövcud problemlərini çox obyektiv şəkildə araşdırmış, çıxış yollarını göstərmiş, bununla da, yalnız «ifşa etməklə» məşğul olan, həm qafqazlı həm­karlarını qınamış, həm də Avropada «fanatizm», «dözülməzlik» kimi ibarə­lər­lə car çəkən İslamın düşmənlərinə tutarlı cavab vermişdir. Hal-hazırda dünyada baş verən münaqişəli hadisələri nəzərə alsaq, demək olar ki, C.Hacıbəylinin İslam­dan bəhs edən yazıları elə bu gün də aktualdır.

Fəsilin dördüncü bölümündə C.Hacıbəylinin mühacirətəqədərki bədii yara­dı­cılığını izləyən müəllif sənətkarın povest, hekayə və felyetonlarını araşdıraraq tarix və ədəbiyyatşünaslıq baxımından olduqca dəyərli nəticələr əldə edir. İsbat edir ki, Ceyhun bəy öz dövrünü bədii əsərlərdə, obrazlarda yaşamağa səy göstərmiş və istəyinə nail olmuşdur. Yazarın «Hacı Kərim» povestinin yaranma tarixini, nəşr­lə­ri­ni, tərcümələrini əsaslı şəkildə nəzərdən keçirərək olduqca inandırıcı bir fikir irəli sürür ki, olsun ki, rus ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olan C.Hacıbəyli XIX əsr rus yazıçısı Qleb Uspenskninin naturalist bədii oçerk-hekayələr silsiləsindən bəh­rə­lə­nə­rək Azər­baycan ədəbiyyatına tam yeni bir bədii forma gətirib. 6 hissədən ibarət povestin hər bir hekayəsini ayrı-ayrılıqda araşdıraraq A.Tahirli göstərir ki, müəllif hər bir he­ka­yədə öz sevimli qəhrəmanı Hacı Kərimin xarakterinin hansısa cəhət­lə­rini açıq­la­yaraq, qəhrəmanın bütöv, tam bir obrazını yaratmağa səy gös­tər­miş­dir. Yazır ki, C.Ha­cıbəyli bu obraz üzərində mühacirətdə də işləmişdir, hekayələri fran­sız oxu­cusuna çatan bir üslubda tərcümə etmiş və birbaşa fransız dilində isə «Baş tutmayan ziyarət» adlı yeni bir hekayə yazmışdır. Hekayəni araş­dı­raraq müəllif belə bir qənaətə gəlir ki, bu hekayə yazılma tarixinə görə axırıncı olsa da, məzmun etibarı ilə birinci sayıla bilər. Bununla yanaşı, o, qeyd edir ki, hekayənin nəşri barədə heç bir məlumat yoxdur, hekayə makinada çap olunmuşdur və yazıçının arxiv fonunda saxlanılır. Bu da gələcək tədqiqatçılar üçün önəmli bir bazadır. Və bir daha vurğulayır ki, «Hacı Kərim» ədəbiyyat tariximizdə hələlik layiq olduğu qiyməti almasa da, XX əsr nəs­ri­mizin ən gözəl nümunələrindəndir.

Bu bölümdə tədqiqatçı C.Hacıbəylinin mühacirətəqədərki dövrdə yazdığı hekayə və felyetonlarında üzərində onların mövcud hökumətin yararsızlığını, xalqı aldatdığını, məmurların rüşvətxorluğunu əks etdimək məqsədilə yazdığını tutarlı nümunələrlə nümayiş etdirir. Ədibin talantını bir daha isbat etmək üçün A.Tahirli onun və qardaşı Üzeyir Hacıbəyovun eyni adda yazılmış «Pristav ağa» satirik he­ka­­yələrini tədqiqata cəlb edərək onların oxşar və fərqli cəhətlərini ayırd edib, ümu­mi­ləşdirir və yazır ki, istər öz realist təsvirinə, istərsə də toxunduğu mövzunun aktuallığı və tənqidi pafosuna görə «Pristav ağa» əsəri XX əsr Azərbaycan nəsrinin ən maraqlı nümunələrindən biridir və XX əsr ədəbiyyatımızda rus hakimiyyətinə, onun mə­murlarına qarşı bu cür sərt tənqidi münasibət bəsləyən ikinci bir əsərə tanımırıq desək, yəqin ki, səhf etmərik. Burada hekayələri araşdırarkən müəllif ona da diqqət yetirir ki, C.Hacıbəyili əsərlərinin bəzisində obrazlara qarşı öz müna­si­bə­ti­ni hansısa təsvirlərlə, priyomlarla oxucuya aşkarlayır, bəzənsə, misal üçün «Barışmaz ata» he­kayəsində, hadisə və obrazları təqdim etməklə kifayətlənir: oxu­cu­nu daha dərindən düşünməyə vadar edir.

II fəsil C.Hacıbəylinin mühacirti dövrü yaradıcılığını əhatə edir. A.Tahirli C.Hacıbəylinin üzdə olan və Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivinin yazıçıya aid fondunda saxlanılan Azərbaycan, fransız, rus dillərində qələmə aldığı bədii əsərlər və publisistikasının, xatirələrinin, tədqiqatlarının əlyazmalarını, makina yazılarını araş­dırarq ədibin bədii irsinə olan baxış bucağını xeyli genişləndirib. İrəlidə qeyd edildiyi kimi, fransız dilində yayılmış «Baş tutmayan ziyarət» əsərinin qəhrəmanı Əbdül Kərim yazıçının illərlə öncə obrazını yaratdığı Hacı Kərimdir. Tədqiqatçı yazır ki, dini dəyərləri yüksək qiymətləndirən, həmişə İslamın böyük təəssübkeşi olaraq çıxış edən C.Hacıbəyli Əbdül Kərimin müqəddəs ziyarətə getmək istəyinin əsl mahiyyətini və «Hacı» titulundan sui istifadə edərək varlanmaq, başqaları ilə təkəbbürlə dav­ranmaq niyyətlərinin günah və yolverilməz olduğunu açıb göstərir. Həcc ziyarətinə təmiz dualarla, pak niyyətlərlə, halal pulla getmək lazımdır. Müəl­lif qeyd edir ki, əsə­rin başlıca ideyası budur və əsərin bir epoxa bundan əvvəl yazıl­ma­sı­na baxmayaraq, ya­zıçının ideyası bu günümüzdə də çox aktualdır. Dinlə bağlı problemlər yazıçının fransız dilində yazılmış və Mirzəbala Əmrahov tərə­findən tərcümə edilmiş «Mü­əz­zinin lənəti» hekayəsində də özünə yer almışdır. Tədqiqatçı əsərin 50-ci illərin ortalarında – soyuq müharibə dövründə yazıldığını əsaslandırır, hekayə ilə bağlı fi­kirlərinin izah edir və yazır ki, bu hekayə nəinki C.Hacıbəyli yaradıcılığında, eləcə də ümumən Azərbaycan, o cümlədən mühacirət nəsrində bənzərsiz bir əsərdir, nasirin Sovet imperiyasının tez-gec süqut edəcəyi ilə bağlı qəti qənaətinin, sarsılmaz iradəsinin, əqidəsinin, inamının bədii ifadəsidir. O dövrdə yazılmış «Nejdanovun işi» hekayəsindən söz açarkən, onu rejimin aynası adlandır və vurğulayır ki, müəllif burada insanlığın faciəsini bədii sözün gücü ilə bütün çılpaqlığı ilə canladıra bilmişdir. A.Tahirlinin əsəri rus dissident ədəbiyyatı ilə müqayisə edərək onu rus dissident ədəbi nümunələrinin pioneri, qaranquşu adlan­­dır­ması ədə­biy­yat­şünas­lığımızda olduqca önəmli fakt sayıla bilər. C.Hacı­bəy­li­nin, həm də Azərbaycan mühacirət irsində ilk və yeganə sənədli siporsisin «Stalin öpü­şü» və «Fatimə»nin müəllifi olduğu araşdırılır. Siporses əsasında ssenari yazmağın və kinoda can­lan­dır­mağının Ceyhun bəyə nəcib olmağına təəssüflənərək, sələfləri tərəfindən bu işi başa çat­dıracaqlarına ümid edir. Həmçinin gələcək tədqi­qat­çılara «Səssiz-küysüz məh­kə­mələr» əsərinin tam mətninin tapılmasını və tər­cü­mə­sini məs­ləhət bilir.

Fəsilin «Xəyal və həqiqətlərin bədii-publisistik təcəssümü» adlı II bölü­mün­də tədqiqatçı araşdırmaları əsasən Ceyhun bəyin memuarları üzərində aparır, ədibin həyatından olan bir çox faktlar üzərində dayanır,onun memuarist kimi nə dərəcədə istedadlı olduğunu açıb göstərir. Xüsusi yer ilk Azərbaycan operasının yaranmasına ayrılmışdır. Ceyhun bəy qardaşı Üzeyir bəylə «Leyli və Məcnun» operası üzərində apardığı işlərdən ətraflı danışır və qeyd edir ki, Şərq musiqisinə polifoniyanı birinci gətirən Üzeyir bəy olmuşdur.

Monoqrafiyanın III fəslində Ceyhun bəyin araşdırmaları izlənir. Müəllif qeyd edir ki, Hacıbəylinin araşdırmaları barədə dolğun, sistemli elmi-nəzəri qənaətlər əldə etmək üçün ayrı-ayrı tədqiqat sahələrinə müvafiq olaraq onun qələmə aldığı əsər­lə­rin təsnifatını verməklə təhlil etmək və dəyərləndirmək məqsədəuyğundur.

Bununla bağlı o, araşdırmaları 4 hissəyə ayırır.

I hissədə ədəbiyyatşünaslığa, tariximizə, mətbuat, mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin yaradıcılığına dair əsərlər izlənir. Tamamilə düzgün qeyd edilir ki, Ceyhun bəy birinci olaraq Azərbaycan mətbuat tarixinin elmi, sistemli və əhatəli tarixini qələmə almışdır və məqalənin bəzi nöqsanlarına baxmayaraq onu ayrıca ki­tabça şəklində çıxmasını təklif edir. Bu bölümdə müəllif C.Hacıbəylinin azər­bay­canlı qa­dı­n – şairlərinə həsr olunmuş «Azərbaycanın gülləri» məcmuəsinə xüsusi diq­qət yetirir. Ceyhun bəyin onların şeirlərini ilk dəfə olaraq rus və fransız dillərinə tərcümə etdiyini yaradıcılıqları haqqında elmi mühazirələrini və bununla bağlı sovet ədəbiy­yat­şü­naslığına tənqidi yanaşmasını da açıqlayır.

Folklorşünaslığa dair araşdırmalar və folklor nümunələrindən istifadə möv­zu­suna toxunarkən müəllif problemin həllinə bir neçə aspektdən (Hacıbəyli – folklor toplayıcısı, folklor tədqiqatçısı, folklor nümunələrindən yaradıcı şəkildə istifadə edən yazıçı kimi) yanaşılsa, daha dolğun və doğru elmi-nəzəri nəticələr əldə etmək müm­künlüyü fikrini irəli sürür. «Qarabağ dialekti və folkloru (Qafqaz Azərbaycanı) əsərinin bu gün də aktuallığını saxlamağını və Qafqaz etno­qra­fi­ya­sını, dialekt və folklorunu öyrənmək üçün mötəbər məxəz olduğunu vurğulayır».

«Sovetologiya, politologiya və tarix sahəsində araşdırmalar» bölümünün müəl­li­f Ceyhun bəyin nüfuzlu sovetoloq kimi tanınmasından, yazılarında sovet rejiminin antibəşəri mahiyyətini açmağa və onun gec-tez məhkum olacağını inan­dı­rıcı dəlillərlə əsaslandırmağa nail olduğundan bəhs edir. Tarixlə bağlı araş­dır­malarının fransız dilində olduğundan, hələ ki, onların öz tədqiqatçılarının göz­lə­di­yini göstərir.

«Tərcüməçilik fəaliyyəti» bölümündə A.Tahirli Azərbaycan – fransız ədəbi əlaqələrində Ceyhun bəyin müstəsna xidmətlərindən söz açır, İvan Turgenevin «Pulsuzluq», Monassanın «Yol­çu» əsərini ilk dəfə Azərbaycan dilinə tərcümə etmə­sindən və «Həqiqət» qəzetində dərc edilməsindən, mühacirət dövründə də öz əsər­lə­ri­nin bəzilərini fransız dilinə çevirməsindən. 1925-ci ildə onun tərcüməsində və rejissorluğu ilə Parisin «Femi­na» teatrında Üzeyir bəyin «Arşın mal alan» operettası tamaşaya qoyulmuşdur.

Nəticədə müəllif yazır ki, istər mühacirətəqədərki və istərsə də ondan sonrakı dövr Ceyhun bəy Hacıbəyli yaradıcılığı ümumazərbaycan mədəniyyətinin, söz sərvətinin dərindən öyrənilmək, geniş təbliğ edilmək haqqını qazanmış bir parçasıdır, yazıldığı zamandakı kimi bu gün də aktualdır.

Ümumi qənaət belədir ki, Ceyhun Hacıbəyli kimi nadir şəxsiyyətin çoxjanrlı və çoxsahəli alim - yazıçı irsinin ilk monoqrafik tədqiqatı ədibin elmi, bədii ax­ta­rış­larının öz dövrü üçün novatorluğu və bu gün üçün də gərəkliyi haqda kifayət qədər dolğun təsəvvür yaradır. İşin böyük əhəmiyyəti bir də ondadır ki, müəllif bir çox məsələlərin üzərində işləməyi, araşdırmlar aparmağı gələcək tədqiqatçılara tövsiyə edir, lüzumlu sayır.

Nailə Muradəliyeva

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi şöbəsinin baş elmi işçisi,

filologiya elmləri doktoru




SON XƏBƏRLƏR

2019-10-21

21:08 Azərbaycanla Meksika gömrük sahəsində yeni saziş imzalayacq

17:27 Qənirə Paşayeva: Hər bir azərbaycanlı düşmən dəyirmanına su tökən addımlardan uzaq olmalıdır

17:21 Azərbaycan diplomatik xidmət orqanlarının 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Sofiyada ağacəkmə kampaniyası keçirilib (FOTO)

17:05 Türkiyə XİN rəhbəri Azərbaycana səfər edəcək

17:00 Prezident İlham Əliyev bir neçə estrada ifaçısına “Xalq artisti” fəxri adı verib (SİYAHI)

16:33 Hacıbala Abutalıbov Baş Nazirin müavini vəzifəsindən azad edilib

16:31 Əli Həsənov Baş Nazirinin müavini vəzifəsindən azad edilib

16:18 Sumqayıt şəhərində avtomobil yollarının əsaslı təmirinə əlavə 3,5 milyon manat ayrıldı - SƏRƏNCAM

16:15 Şahin Mustafayev: Bu il sənaye məhəllələrində 650-dən çox iş yeri açılıb

16:12 Bal yarmarkasında məhsulun keyfiyyətində sonradan dəyişiklik edən şəxslərlə bağlı tədbir görüləcək

15:47 Türkiyə səfiri: Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli bizim üçün önəmlidir

15:43 Türkiyə səfirliyində Azərbaycan media təmsilçiləri ilə görüş keçirilib (FOTO)

15:29 Azərbaycan və Pakistan arasında idman sahəsində Anlaşma Memorandumu imzalanıb (FOTO)

15:25 Baş Prokurorluq: Əli Kərimli iki nəfər polis əməkdaşına xəsarət yetirib

15:16 Tərtər rayonunda maarifləndirmə tədbiri keçirilib (FOTO)

14:57 “Azərbaycan Diaspor Könüllüləri” proqramının iştirakçıları Cocuq Mərcanlı kəndinə səfər edib (FOTO)

12:16 Aqil Abbas: “Millət vəkili, ziyalı kimi onlara dəstək olmağa hazıram...”

10:05 Milli Məclisin sədri Yaponiyaya səfərə gedib

2019-10-18

18:39 Azərbaycan Prezidenti: Köçkünlərin problemlərinin həlli ümumxalq məsələsi olmalıdır

16:08 Azərbaycan Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin iclası keçirilib (FOTO)

14:54 QHT sədrinin məqaləsi Türkiyənin rəsmi xəbər agentliyinin saytında yayınlanıb

14:53 “Yol Polisinə dəstək” qrupları yaradılıb

14:27 Bakı Ali Neft Məktəbində SPE-nin regional sammiti keçirilib

14:19 Türkiyə XİN rəhbəri Azərbaycanı təbrik etdi

14:17 Azərbaycan Milli Kitabxanası ilə Berlin Universiteti əməkdaşlıq Memorandumu imzalayıb

12:57 Masallıda 30-dan çox uşaq günərzi xidmətlərlə təmin edilir (FOTO)

12:37 Əkrəm İmamoğlu Azərbaycan xalqını təbrik edib

12:27 Pakistan prezidenti Azərbaycana gələcək

12:18 Zahid Oruc: “Prezidentin hədəfli mesajları masa üzərindəki açıq və qapalı informasiyalara dayanır”

12:14 Səhiyyə Nazirliyi: Lökbatanda küçəyə atılmış uşağın vəziyyəti ağırdır

11:37 Yenilənmiş Azərbaycana yeni müxalifət lazımdır: radikal və dağıdıcı müxalifətdən qurtuluşun zamanı yetişib

11:16 Tural Gəncəliyev: Minsk Qrupu ermənilərə təsir etməlidir ki, qanunsuz, cinayətkar fəaliyyətlərinə son qoysunlar

11:09 AMEA-nın doktoranturasına qəbul şərtləri dəyişdirilib

davamı>> ÇOX OXUNANLAR

Eldar Həsənov beynəlxalq “İlin altın adamı” mükafatına layiq görülüb

Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyəti Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının 1988-ci il deportasiyası ilə bağlı tədbir keçirmişdir

“Araz” supermarketindən tort alırıq ki... ZƏHƏRLƏNƏK!?

Əflatun Amaşov beynəlxalq tədbirdə nələrdən danışdı?

Şuranın dəstəyilə icbari tibbi sığortanın əhalinin sağlamlığının qorunmasında rolu müzakirə edilib

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək

İdman Product image

15:29 Azərbaycan və Pakistan arasında idman sahəsində Anlaşma Memorandumu imzalanıb (FOTO)

Product image

17:30 Messinin İngiltərəyə girişi qadağan oluna bilər

Maraqlı Product image

11:25 Paytaxtda yenidoğulanlara ən çox qoyulan oğlan və qız adları

Product image

12:12 Serial qəhrəmanlarının adlarının yenidoğulanlara qoyulması halları çoxalıb