AZƏRBAYCAN AİLƏ MODELİNİN FOLKLOR QAYNAQLARI

Sosial layihə / 30.07.2019 17:31

Azərbaycan folkloru milli ailə modelinin araşdırılması üçün zəngin mənbələrdən biridir. Əslində, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin xeyli hissəsini ailə folkloru adlandırmaq olar. Beşik nəğmələri olan laylalardan tutmuş yas nəğmələri olan ağılara qədər bütün folklor nümunələri ailə və məişətlə bağlıdır. Bu folklor nümunələrindən ailə və onun problemləri, həmçinin məişət qayğıları qırmızı bir xətlə keçir. Layla da, nazlama da, ağı da mental dəyərlərdən güc alır:

İgid qalasın istər,

Dağın lalasın istər.

Mən balamı istərəm,

Balam balasın istər (5, 16).

Mövsüm və mərasim nəğmələri, əsasən, təsərrüfat həyatı ilə bağlı olsa da, burada qoyulan məsələlərin çoxu Azərbaycan ailəsinin gününü-güzəranını əks etdirir. Məişət mərasimlərində oxunan nəğmələrdə (vəsfi-hal, ağı, alqış, dua və sair) ailə qayğıları geniş yer alır:

Araz aşanda ağlar,

Kür qovuşanda ağlar.

Analar balasından

Ayrı düşəndə ağlar (5, 118).

Alqışlarda və dualarda ailə qayğıları "ev-eşik yiyələrinin", "ocaq sahiblərinin" problemləri kimi verilir. Dualara baxaq:

Evin abad olsun.

Ev-eşik sahibi olasan.

Ev tikib, ocaq salasan (5, 25).

Bu tipli folklor nümunələri milli ailə modelinin əxlaq normaları çərçivəsində formalaşmasına gətirib çıxarır. Azərbaycan ailəsi üçün ağsaqqal sözü (oxu: məsləhəti) əsasdır. Ağsaqqal sözü isə folklorun bir janrı olan ata sözlərinin qaynağıdır. Ailə məsələləri ata sözlərində daha ibrətamiz şəkildə üzə çıxır:

Kişisi olmayan evin ruzisi olmaz.

Ər ilə arvadın torpağı bir yerdən götürülüb.

Ata olarsan, ata qədrini bilərsən.

Ana qızına taxt verər, ata qızına baxt! (5, 156)

Ailədə övladların böyüyün və kiçiyin yerini bilməsi də əsas şərtdir:

Böyüksüz evdə xeyir-bərəkət olmaz.

Yol böyüyündür, su kiçiyin.

Qocadan demək, cavandan eşitmək (5, 157).

Azərbaycan bayatılarında isə təkcə ailə modeli deyil, bu modeli formalaşdıran cəhətlər (eşq-məhəbbət, vəfa-sədaqət, ayrılıq-hicran və sair məsələlər) də əsas götürülür. Ailənin özülündə məhəbbət dayanır.

Eşq-məhəbbət:

Sürünü sürün dağa,

Duman, gəl, bürün dağa.

Leylisi itmiş Məcnun

Salıbdır bir ün dağa (5, 144).

Vəfa-sədaqət:

Güləm, gülü neylərəm,

Gülə qulluq eylərəm.

Mənə öz gülüm gərək,

Başqa gülü neylərəm (5, 147).

Ayrılıq-hicran:

Dağların başı ilə,

Dibinin daşı ilə.

Yara bir namə yazdım

Gözümün yaşı ilə (5, 149).

Azərbaycan bayatıları içərisində namus, qeyrət, ar məsələləri milli ailə keyfiyyətləri kimi təsvir olunur:

Əziziyəm ay batdı,

Ulduz batdı, ay batdı.

Yarım bivəfa çıxdı,

Məni əğyara satdı (4, 26).

Əziziyəm yaxşı sin,

Ovçu, yerə yaxşı sin.

Mərd igiddə qaydadı:

Sevər yarın yaxşısın (4, 28).

Folklor nümunələrində ailə modeli ilə bağlı neqativ hallara qarşı etirazlar da öz əksini tapır:

Əzizim ay naşıdı,

Dağlarda oy naşıdı.

Görüşürük xəlvətdə,

Deyirlər, oynaşıdı (4, 26).

Neqativ hallar digər folklor nümunələrində də qabardılır. Belə nümunələr daha çox ailə tərbiyəsi ilə bağlı olur. Məsələn, miflərdən birində deyilir ki, Ay bir oğlan uşağı imiş, dəcəllik edir, anası onu xəmirli əli ilə vurur, üzündə ləkə qalır (5, 217). Müdrik fikirlər dastan və nağıllarımızda da yer alıb. "Oğuznamə"də, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanındakı müdrik fikirlər, əslində, ata sözləridir. Nümunələrə baxaq.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında:

Ata adını yürütməyən xoryad oğul ata belindən enincə enməsə yey (1, 251).

"Oğuznamə"də: Oynaşına inanan övrət ərsiz qalar.

Səni bir sevməyəni sən iki sevmə.

Ulu gözilə qız al, ərgən gözilə at al.

Ulular sözin tutmayan ulayu qalar (1, 255).

"Əmsali-Türkanə"dən:

El ilə duran yıxılmaz (1, 257).

Qaravaşdan doğan xatun olmaz (1, 258).

Folklor nümunələrində ailənin dağılması problemlərinə də geniş yer verilir. Bu məsələ bəzən əyləncəli xarakterdə, bəzən də ciddi şəkildə qoyulur. "Mollanın arvadı" qaravəllisində molla öz arvadının kəbinini Salmana kəsir və özünü pis vəziyyətdə qoyur (6, 44-46). Bəzi folklor nümunələri isə yanlış və sonradanquraşdırma təsiri bağışlayır. "Qız qalası" rəvayətində guya atanın öz qızına aşiq olmasından söhbət açılır (5, 322-323). Halbuki Azərbaycandakı Qız qalaları kosmik tədqiqat mərkəzləri olmuşdur. Məsələn, Yardımlı rayonunun Alar kəndindəki Qız qalasının quruluşu, yerləşmə məqamı (yüksəklik və sair) onun istehkam deyil, göy cisimlərini öyrənən mərkəz olduğunu göstərir.

Azərbaycan aşıq ədəbiyyatında və dastan yaradıcılığında sevgi, ailə, məişət mövzuları aparıcı mövqedədir. Aşıq şeirinin əsasında yarın vəfasızlığı və əğyara uyma ideyası klassik ədəbiyyatdan gəlir. Aşıq şeiri isə, əsasən, tərənnüm üzərində qurulur və bəzən şikayət motivlərinə yer verilir. Məsələn, XV-XVI yüzilliklərdə yaşamış Miskin Abdalda yardan şikayət motivi belə verilmişdir:

Dodaqları gül qönçəsi,

Yanaqları lala yarım.

Kölgən gələndə gün qaçar,

Sən bəlasan, bəla, yarım.

Tanrı səni var edibdi,

Aşiqini xar edibdi.

Fələkləri kar edibdi

Çəkdiyim ah-nala, yarım (2, 24).

XIX yüzillikdə isə aşıq şeirində gözəllərin və gözəlliyin tərənnümü əsasdır. Bu da maarifçilik ideyalarının təsirindəndir.

Aşıq Ələsgərdə:

Sinəmdi eşqin dəftəri,

Sənsən dilimin əzbəri.

Yazıq Aşıq Ələsgəri

Çəkməyə dara xoş gəldin! (3, 4)

Molla Cumada:

Cumanın şahı, sərdarı,

Elə, günə havadarı,

Bir qədəm bas bizə barı,

Bərəkət var ayağında (3, 83).

Şirvanlı Aşıq Bilalda:

Yar başına dolanmazdım,

Eşq oduna qalanmazdım.

Əğyar olsaydı yanmazdım,

Özü öldürdü-öldürdü (3, 125).

Ailə-məişət münasibətləri təkcə məhəbbət dastanlarında deyil, qəhrəmanlıq dastanlarında da yer almışdır. Qəhrəmanlıq dastanlarındakı sevgi, məhəbbət səhnələri daha ibrətamiz və örnəkvericidir. Koroğlunu Nigarsız, Qaçaq Nəbini Həcərsiz təsəvvür etmək olmur. Lakin ailə və sevgi daha çox məhəbbət dastanlarında problematik şəkildə qoyulur və zamanın, dövrün adət-ənənələri, qanunları səviyyəsində yozulur. "Tahir və Zöhrə" kosmoqonikdir (yəni idealdır), "Əsli və Kərəm" isə patriarxaldır (yəni realdır). Bu ənənə çağdaş dastanyaratma prinsiplərində də gözlənilir.

Maraqlıdır ki, Azərbaycan nağıllarında və dastanlarında böyük ailə modelinə az rast gəlirik. Adətən, ailənin varisi tək oğuldan, qardaş və bacıdan, yaxud da iki qardaşdan ibarət olur. Çoxuşaqlı ailə folklor nümunələri üçün aparıcı model deyil. Kiçik ailə modelinin digər şərti də ata-ananın övladlarından ayrı yaşamasıdır. Adətən, tək oğul belə ailədən uzaqda yaşayır və işləyir. Bəzi hallarda isə ailə qurmaq üçün uzaq səfərlərə çıxır.

Nəticə olaraq deyək ki, Azərbaycan ailə modelinin folklor qaynaqları ətraflı şəkildə araşdırılmalıdır. Gətirilən nümunələr bu mövzunun ciddiliyini ortaya qoyur.

QAYNAQLAR

1. Atalar sözü. Tərtib və ön sözün müəllifi Cəlal Bəydili (Məmmədov). Bakı, Öndər, 2004, 264 s.

2. Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. İki cilddə, I cild. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 376 s.

3. Azərbaycan aşıq ədəbiyyatından seçmələr. İki cilddə, II cild. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 424 s.

4. Azərbaycan bayatıları. Tərtib edənlər B.Abdulla, Q.Babazadə və E.Məmmədli. Bakı, Yeni nəşrlər evi, 2004, 304 s.

5. Azərbaycan folkloru. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi B.Abdulla. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 360 s.

6. Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr. Qaravəllilər, oyunlar və xalq tamaşaları. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 312 s.

Bilal HÜSEYNOV

ADPU Cəlilabad filialının müəllimi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru




SON XƏBƏRLƏR

2020-07-03

18:20 Şahmar Mövsümov: Sıxlıq olarsa, xəttə əlavə avtobuslar buraxılacaq

18:10 Şuranın dəstəyilə “İnsan alveri beynəlxalq və milli hüquq normaları kontekstində” adlı elektron kitab hazırlanacaq

18:09 Fərdi avtomobillərdən istifadəyə hansı halda icazə var? - RƏSMİ

17:59 İctimai nəqliyyat işlməyən günlərdə işçilər işə necə getməlidir? – RƏSMİ CAVAB

17:52 Şahmar Mövsümov: 190 manat birdəfəlik ödəmə qısa bir müddətdə ödəniləcək

17:45 Ülvi Mehdiyev: 85 minə yaxın icazə ləğv edilib

17:43 İcazələrin alınması sistemində yeniliklər edilib - RƏSMİ

17:32 Ramin Bayramlı: Karantin rejimi tətbiq etməsəydik, indiki yoluxma halı daha çox ola bilərdi

17:28 Azərbaycanda daha 583 nəfər koronavirusa yoluxdu, 395 nəfər sağaldı, 7 nəfər öldü

17:16 Şahmar Mövsümov: Biz bütün dünyanın üzləşdiyi problemlə qarşılaşmışıq

17:13 Sosial xidmət, reabilitasiya və peşə hazırlığı müəssisələri də publik hüquqi şəxslərə çevrilir

16:59 Xüsusi karantin rejiminin uzadılması ilə bağlı qərar təsdiqləndi

16:32 “İnzibati xətalar haqqında işlərə baxmağa səlahiyyəti olan vəzifəli şəxslərin Siyahısı"nda dəyişiklik edildi - FƏRMAN

16:29 Dövlət Vergi Xidmətinin Əsasnaməsində dəyişiklik edildi - FƏRMAN

16:15 Prezident İlham Əliyev Donald Trampa təbrik məktubu göndərib

16:14 İyun ayında nə qədər şəxsə pensiya, müavinət, təqaüd və ünvanlı sosial yardım ödənilib? - RƏSMİ

16:06 Azərbaycan Ordusunun bəzi bölmələri polisə kömək məqsədilə xüsusi karantin rejiminə nəzarətə cəlb olunub

15:35 Səhiyyə Nazirliyi: COVİD-19 testləri üçün poliklinikalara müraciət yalnız Bakı sakinlərinə aiddir

15:20 Şuranın dəstəyilə erməni əsir və girovluğundan azad edilmiş və itkin düşmüş şəxslərin sosial vəziyyəti araşdırılacaq

12:03 Xəbərdarlıq: Dezinfeksiya işləri aparılacaq

11:30 Şuranın dəstəyilə “Pandemiya maarifləndirməsi və əhaliyə psixoloji xidmət” göstəriləcək

2020-07-02

18:38 Azərbaycanda daha 572 nəfər koronavirusa yoluxdu, 364 nəfər sağaldı, 8 nəfər öldü

18:32 Milli Məclisin AŞ PA-dakı nümayəndə heyətinin videokonfrans formatında iclası keçirilib

18:32 Polis günü və tədris ilinin buraxılışına həsr olunan təntənəli mərasim keçirilib (FOTO)

18:20 Şura regionlarda əhalinin icbаri tibbi sığоrtа ilə bağlı məlumatlılığının artırılmasını dəstəkləyir

17:34 Tibbi maska və respiratorların gömrük rüsumundan azad edilməsi müddəti uzadıldı

17:19 Bu il 800-ə yaxın işsiz və işaxtaran şəxsi peşə hazırlığına cəlb edilib

17:03 QHT sədri: “Polis günü, hər bir Azərbaycan vətəndaşının bayramıdır”

16:47 Maska taxmamağa görə cərimələrin artırılması ilə bağlı qanun qüvvəyə minib

16:36 Prezident İlham Əliyev Aleksandr Lukaşenkonu təbrik edib

15:31 SMS icazə ilə evdən çıxan şəxsin avtomobili üçün icazəyə ehtiyac yoxdur

15:12 Prezident İlham Əliyev vizadan azad etmə barədə sazişi təsdiqləyib

15:05 Avtosfer.az və QHT polisləri belə təbrik etdi

davamı>> ÇOX OXUNANLAR

Eldar Həsənov beynəlxalq “İlin altın adamı” mükafatına layiq görülüb

“Araz” supermarketindən tort alırıq ki... ZƏHƏRLƏNƏK!?

Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyəti Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının 1988-ci il deportasiyası ilə bağlı tədbir keçirmişdir

Əflatun Amaşov beynəlxalq tədbirdə nələrdən danışdı?

Şuranın dəstəyilə icbari tibbi sığortanın əhalinin sağlamlığının qorunmasında rolu müzakirə edilib

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək

İdman Product image

16:19 Qurban Qurbanov ən uzunmüddətli çalışan məşqçilər arasında yer alıb

Product image

14:57 Qara Qarayev: Növbəti 8 tur keçirilsəydi də çempionluq üçün ən çox şansı olan komanda biz idik

Maraqlı Product image

17:35 Azərbaycan vətəndaşlarının daha çox hansı ölkələrə səfər etdiyi açıqlanıb

Product image

10:00 Avstraliyada meşə yanğınlarında milyarddan çox heyvan ölüb