AZƏRBAYCAN AİLƏ MODELİNİN FOLKLOR QAYNAQLARI

Sosial layihə / 30.07.2019 17:31

Azərbaycan folkloru milli ailə modelinin araşdırılması üçün zəngin mənbələrdən biridir. Əslində, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin xeyli hissəsini ailə folkloru adlandırmaq olar. Beşik nəğmələri olan laylalardan tutmuş yas nəğmələri olan ağılara qədər bütün folklor nümunələri ailə və məişətlə bağlıdır. Bu folklor nümunələrindən ailə və onun problemləri, həmçinin məişət qayğıları qırmızı bir xətlə keçir. Layla da, nazlama da, ağı da mental dəyərlərdən güc alır:

İgid qalasın istər,

Dağın lalasın istər.

Mən balamı istərəm,

Balam balasın istər (5, 16).

Mövsüm və mərasim nəğmələri, əsasən, təsərrüfat həyatı ilə bağlı olsa da, burada qoyulan məsələlərin çoxu Azərbaycan ailəsinin gününü-güzəranını əks etdirir. Məişət mərasimlərində oxunan nəğmələrdə (vəsfi-hal, ağı, alqış, dua və sair) ailə qayğıları geniş yer alır:

Araz aşanda ağlar,

Kür qovuşanda ağlar.

Analar balasından

Ayrı düşəndə ağlar (5, 118).

Alqışlarda və dualarda ailə qayğıları "ev-eşik yiyələrinin", "ocaq sahiblərinin" problemləri kimi verilir. Dualara baxaq:

Evin abad olsun.

Ev-eşik sahibi olasan.

Ev tikib, ocaq salasan (5, 25).

Bu tipli folklor nümunələri milli ailə modelinin əxlaq normaları çərçivəsində formalaşmasına gətirib çıxarır. Azərbaycan ailəsi üçün ağsaqqal sözü (oxu: məsləhəti) əsasdır. Ağsaqqal sözü isə folklorun bir janrı olan ata sözlərinin qaynağıdır. Ailə məsələləri ata sözlərində daha ibrətamiz şəkildə üzə çıxır:

Kişisi olmayan evin ruzisi olmaz.

Ər ilə arvadın torpağı bir yerdən götürülüb.

Ata olarsan, ata qədrini bilərsən.

Ana qızına taxt verər, ata qızına baxt! (5, 156)

Ailədə övladların böyüyün və kiçiyin yerini bilməsi də əsas şərtdir:

Böyüksüz evdə xeyir-bərəkət olmaz.

Yol böyüyündür, su kiçiyin.

Qocadan demək, cavandan eşitmək (5, 157).

Azərbaycan bayatılarında isə təkcə ailə modeli deyil, bu modeli formalaşdıran cəhətlər (eşq-məhəbbət, vəfa-sədaqət, ayrılıq-hicran və sair məsələlər) də əsas götürülür. Ailənin özülündə məhəbbət dayanır.

Eşq-məhəbbət:

Sürünü sürün dağa,

Duman, gəl, bürün dağa.

Leylisi itmiş Məcnun

Salıbdır bir ün dağa (5, 144).

Vəfa-sədaqət:

Güləm, gülü neylərəm,

Gülə qulluq eylərəm.

Mənə öz gülüm gərək,

Başqa gülü neylərəm (5, 147).

Ayrılıq-hicran:

Dağların başı ilə,

Dibinin daşı ilə.

Yara bir namə yazdım

Gözümün yaşı ilə (5, 149).

Azərbaycan bayatıları içərisində namus, qeyrət, ar məsələləri milli ailə keyfiyyətləri kimi təsvir olunur:

Əziziyəm ay batdı,

Ulduz batdı, ay batdı.

Yarım bivəfa çıxdı,

Məni əğyara satdı (4, 26).

Əziziyəm yaxşı sin,

Ovçu, yerə yaxşı sin.

Mərd igiddə qaydadı:

Sevər yarın yaxşısın (4, 28).

Folklor nümunələrində ailə modeli ilə bağlı neqativ hallara qarşı etirazlar da öz əksini tapır:

Əzizim ay naşıdı,

Dağlarda oy naşıdı.

Görüşürük xəlvətdə,

Deyirlər, oynaşıdı (4, 26).

Neqativ hallar digər folklor nümunələrində də qabardılır. Belə nümunələr daha çox ailə tərbiyəsi ilə bağlı olur. Məsələn, miflərdən birində deyilir ki, Ay bir oğlan uşağı imiş, dəcəllik edir, anası onu xəmirli əli ilə vurur, üzündə ləkə qalır (5, 217). Müdrik fikirlər dastan və nağıllarımızda da yer alıb. "Oğuznamə"də, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanındakı müdrik fikirlər, əslində, ata sözləridir. Nümunələrə baxaq.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında:

Ata adını yürütməyən xoryad oğul ata belindən enincə enməsə yey (1, 251).

"Oğuznamə"də: Oynaşına inanan övrət ərsiz qalar.

Səni bir sevməyəni sən iki sevmə.

Ulu gözilə qız al, ərgən gözilə at al.

Ulular sözin tutmayan ulayu qalar (1, 255).

"Əmsali-Türkanə"dən:

El ilə duran yıxılmaz (1, 257).

Qaravaşdan doğan xatun olmaz (1, 258).

Folklor nümunələrində ailənin dağılması problemlərinə də geniş yer verilir. Bu məsələ bəzən əyləncəli xarakterdə, bəzən də ciddi şəkildə qoyulur. "Mollanın arvadı" qaravəllisində molla öz arvadının kəbinini Salmana kəsir və özünü pis vəziyyətdə qoyur (6, 44-46). Bəzi folklor nümunələri isə yanlış və sonradanquraşdırma təsiri bağışlayır. "Qız qalası" rəvayətində guya atanın öz qızına aşiq olmasından söhbət açılır (5, 322-323). Halbuki Azərbaycandakı Qız qalaları kosmik tədqiqat mərkəzləri olmuşdur. Məsələn, Yardımlı rayonunun Alar kəndindəki Qız qalasının quruluşu, yerləşmə məqamı (yüksəklik və sair) onun istehkam deyil, göy cisimlərini öyrənən mərkəz olduğunu göstərir.

Azərbaycan aşıq ədəbiyyatında və dastan yaradıcılığında sevgi, ailə, məişət mövzuları aparıcı mövqedədir. Aşıq şeirinin əsasında yarın vəfasızlığı və əğyara uyma ideyası klassik ədəbiyyatdan gəlir. Aşıq şeiri isə, əsasən, tərənnüm üzərində qurulur və bəzən şikayət motivlərinə yer verilir. Məsələn, XV-XVI yüzilliklərdə yaşamış Miskin Abdalda yardan şikayət motivi belə verilmişdir:

Dodaqları gül qönçəsi,

Yanaqları lala yarım.

Kölgən gələndə gün qaçar,

Sən bəlasan, bəla, yarım.

Tanrı səni var edibdi,

Aşiqini xar edibdi.

Fələkləri kar edibdi

Çəkdiyim ah-nala, yarım (2, 24).

XIX yüzillikdə isə aşıq şeirində gözəllərin və gözəlliyin tərənnümü əsasdır. Bu da maarifçilik ideyalarının təsirindəndir.

Aşıq Ələsgərdə:

Sinəmdi eşqin dəftəri,

Sənsən dilimin əzbəri.

Yazıq Aşıq Ələsgəri

Çəkməyə dara xoş gəldin! (3, 4)

Molla Cumada:

Cumanın şahı, sərdarı,

Elə, günə havadarı,

Bir qədəm bas bizə barı,

Bərəkət var ayağında (3, 83).

Şirvanlı Aşıq Bilalda:

Yar başına dolanmazdım,

Eşq oduna qalanmazdım.

Əğyar olsaydı yanmazdım,

Özü öldürdü-öldürdü (3, 125).

Ailə-məişət münasibətləri təkcə məhəbbət dastanlarında deyil, qəhrəmanlıq dastanlarında da yer almışdır. Qəhrəmanlıq dastanlarındakı sevgi, məhəbbət səhnələri daha ibrətamiz və örnəkvericidir. Koroğlunu Nigarsız, Qaçaq Nəbini Həcərsiz təsəvvür etmək olmur. Lakin ailə və sevgi daha çox məhəbbət dastanlarında problematik şəkildə qoyulur və zamanın, dövrün adət-ənənələri, qanunları səviyyəsində yozulur. "Tahir və Zöhrə" kosmoqonikdir (yəni idealdır), "Əsli və Kərəm" isə patriarxaldır (yəni realdır). Bu ənənə çağdaş dastanyaratma prinsiplərində də gözlənilir.

Maraqlıdır ki, Azərbaycan nağıllarında və dastanlarında böyük ailə modelinə az rast gəlirik. Adətən, ailənin varisi tək oğuldan, qardaş və bacıdan, yaxud da iki qardaşdan ibarət olur. Çoxuşaqlı ailə folklor nümunələri üçün aparıcı model deyil. Kiçik ailə modelinin digər şərti də ata-ananın övladlarından ayrı yaşamasıdır. Adətən, tək oğul belə ailədən uzaqda yaşayır və işləyir. Bəzi hallarda isə ailə qurmaq üçün uzaq səfərlərə çıxır.

Nəticə olaraq deyək ki, Azərbaycan ailə modelinin folklor qaynaqları ətraflı şəkildə araşdırılmalıdır. Gətirilən nümunələr bu mövzunun ciddiliyini ortaya qoyur.

QAYNAQLAR

1. Atalar sözü. Tərtib və ön sözün müəllifi Cəlal Bəydili (Məmmədov). Bakı, Öndər, 2004, 264 s.

2. Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. İki cilddə, I cild. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 376 s.

3. Azərbaycan aşıq ədəbiyyatından seçmələr. İki cilddə, II cild. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 424 s.

4. Azərbaycan bayatıları. Tərtib edənlər B.Abdulla, Q.Babazadə və E.Məmmədli. Bakı, Yeni nəşrlər evi, 2004, 304 s.

5. Azərbaycan folkloru. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi B.Abdulla. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 360 s.

6. Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr. Qaravəllilər, oyunlar və xalq tamaşaları. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 312 s.

Bilal HÜSEYNOV

ADPU Cəlilabad filialının müəllimi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru




SON XƏBƏRLƏR

2019-11-15

19:43 Prezident İlham Əliyev: Xalq Cəbhəsində Azərbaycan cəmiyyətinin ən tör-töküntü təbəqəsi toplaşmışdı

17:12 Şamaxıda baş vermiş təbii fəlakətin nəticələrinin aradan qaldırılmasına 3 milyon manat ayrılıb

17:09 Ağsuda baş vermiş təbii fəlakətin nəticələrinin aradan qaldırılmasına 3 milyon manat ayrılıb

17:06 Prezident İlham Əliyev Sultan Dadaşovu ordenlə təltif edib

16:52 BQXK Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə baş çəkib

16:18 Prezident İlham Əliyev Qüds Sefardi ortodoks baş ravvinini qəbul edib (FOTO) (YENİLƏNİB)

16:16 Prezident İlham Əliyev KAICIID Beynəlxalq Mərkəzinin Baş katibini qəbul edib (FOTO) (YENİLƏNİB)

16:01 Siyavuş Novruzov: Azərbaycan dini konfessiyalar arasında əlaqələrin qurulması ilə sülhə nail olmağın nümunəsini təqdim edir

15:29 Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Albert Aqarunovun abidəsinin açılış mərasimi oldu

15:20 Azərbaycan və Gürcüstan dəmir yolları sahəsində əməkdaşlıqla bağlı protokol imzalayıb (FOTO)

15:19 BDU-nun bütün əməkdaşlarına 100 illik yubiley münasibətilə mükafat veriləcək (FOTO)

15:18 Prezident İlham Əliyev Rusiyanın Şimali Qafqaz respublikalarından olan bir qrup müsəlman din xadimindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edib (FOTO) (YENİLƏNİB)

15:13 Vüqar Rəhimzadə: Azərbaycan unikal qlobal dialoq və əməkdaşlıq məkanına çevrilib

15:08 APA 15 yaşında

14:57 Şuranın dəstəyi ilə hazırlanan “Ermənistanın işğalçı siyasətinin ifşası (məqalələr toplusu)” kitabının təqdimatı keçirilib

14:36 Binaların 30 faizi istiliklə təmin olunub, bəs digəriləri nə vaxt isinəcək? - "Azəristiliktəchizat"dən CAVAB

13:30 Dünya dini liderlərinin II Sammitinin Bakı Bəyannaməsi qəbul edilib

12:16 Şuranın dəstəyi ilə “Mənim şəhidim” adlı tamaşası səhnələşdirib

11:32 Şuranın dəstəyi ilə “Aprel Şəhidlərini tanıdaq" adlı layihənin sonuncu tədbiri keçirilib

2019-11-14

19:44 Nigar Arpadarai: Azərbaycan Qran Prisinə maraq daha da artıb

18:00 İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva Dünya dini liderlərinin II Bakı Sammitində - YENİLƏNİB

16:36 Azərbaycanda ilk dəfə DOTNET Developerlər Konfransı keçiriləcək

15:33 Əli Hüseynli: Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin məhkəmə-hüquq sahəsindəki islahatları yeni mərhələyə qədəm qoyub

15:26 Şuranın dəstəyilə “Xarı Bülbül” gənclərin 2-ci yaradıcılıq festivalı keçirilib

15:19 İlham Əliyev: Dünyada dini dəyərlərə qarşı bir kampaniya aparılır

15:08 Milli Məclisin və onun Aparatının 2020-ci il üçün xərclər smetası açıqlanıb

14:52 Rusiyada üz tanıyan bankomatlar quraşdırılacaq

14:00 Mikayıl Cabbarov: Vergi ödəyicilərinin sayında 10,1 faiz artım qeydə alınıb

13:57 Sahil Babayev Kürdəmir, müavinləri Ucar və Zərdab rayonlarında vətəndaşlarla görüşəcəklər

13:51 Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər birinci oxunuşda qəbul edildi

13:36 Radikal müxalifətin Avropadakı mühacir biznesi də çökdü

13:18 Təhsil Nazirliyi: Şikayət əsasında 7 məsul şəxsə töhmət verilib

12:47 Prezident: Qarabağ həmişə Azərbaycanın bir hissəsi olub

davamı>> ÇOX OXUNANLAR

Eldar Həsənov beynəlxalq “İlin altın adamı” mükafatına layiq görülüb

Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyəti Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının 1988-ci il deportasiyası ilə bağlı tədbir keçirmişdir

“Araz” supermarketindən tort alırıq ki... ZƏHƏRLƏNƏK!?

Əflatun Amaşov beynəlxalq tədbirdə nələrdən danışdı?

Şuranın dəstəyilə icbari tibbi sığortanın əhalinin sağlamlığının qorunmasında rolu müzakirə edilib

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək

İdman Product image

19:44 Nigar Arpadarai: Azərbaycan Qran Prisinə maraq daha da artıb

Product image

11:52 Azərbaycanlı hakimə UEFA-dan təyinat

Maraqlı Product image

11:47 İnsanlığın məhvinə səbəb olacaq 10 fəlakət ssenarisi

Product image

11:25 Paytaxtda yenidoğulanlara ən çox qoyulan oğlan və qız adları