AZƏRBAYCAN AİLƏ MODELİNİN FOLKLOR QAYNAQLARI

Sosial layihə / 30.07.2019 17:31

Azərbaycan folkloru milli ailə modelinin araşdırılması üçün zəngin mənbələrdən biridir. Əslində, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin xeyli hissəsini ailə folkloru adlandırmaq olar. Beşik nəğmələri olan laylalardan tutmuş yas nəğmələri olan ağılara qədər bütün folklor nümunələri ailə və məişətlə bağlıdır. Bu folklor nümunələrindən ailə və onun problemləri, həmçinin məişət qayğıları qırmızı bir xətlə keçir. Layla da, nazlama da, ağı da mental dəyərlərdən güc alır:

İgid qalasın istər,

Dağın lalasın istər.

Mən balamı istərəm,

Balam balasın istər (5, 16).

Mövsüm və mərasim nəğmələri, əsasən, təsərrüfat həyatı ilə bağlı olsa da, burada qoyulan məsələlərin çoxu Azərbaycan ailəsinin gününü-güzəranını əks etdirir. Məişət mərasimlərində oxunan nəğmələrdə (vəsfi-hal, ağı, alqış, dua və sair) ailə qayğıları geniş yer alır:

Araz aşanda ağlar,

Kür qovuşanda ağlar.

Analar balasından

Ayrı düşəndə ağlar (5, 118).

Alqışlarda və dualarda ailə qayğıları "ev-eşik yiyələrinin", "ocaq sahiblərinin" problemləri kimi verilir. Dualara baxaq:

Evin abad olsun.

Ev-eşik sahibi olasan.

Ev tikib, ocaq salasan (5, 25).

Bu tipli folklor nümunələri milli ailə modelinin əxlaq normaları çərçivəsində formalaşmasına gətirib çıxarır. Azərbaycan ailəsi üçün ağsaqqal sözü (oxu: məsləhəti) əsasdır. Ağsaqqal sözü isə folklorun bir janrı olan ata sözlərinin qaynağıdır. Ailə məsələləri ata sözlərində daha ibrətamiz şəkildə üzə çıxır:

Kişisi olmayan evin ruzisi olmaz.

Ər ilə arvadın torpağı bir yerdən götürülüb.

Ata olarsan, ata qədrini bilərsən.

Ana qızına taxt verər, ata qızına baxt! (5, 156)

Ailədə övladların böyüyün və kiçiyin yerini bilməsi də əsas şərtdir:

Böyüksüz evdə xeyir-bərəkət olmaz.

Yol böyüyündür, su kiçiyin.

Qocadan demək, cavandan eşitmək (5, 157).

Azərbaycan bayatılarında isə təkcə ailə modeli deyil, bu modeli formalaşdıran cəhətlər (eşq-məhəbbət, vəfa-sədaqət, ayrılıq-hicran və sair məsələlər) də əsas götürülür. Ailənin özülündə məhəbbət dayanır.

Eşq-məhəbbət:

Sürünü sürün dağa,

Duman, gəl, bürün dağa.

Leylisi itmiş Məcnun

Salıbdır bir ün dağa (5, 144).

Vəfa-sədaqət:

Güləm, gülü neylərəm,

Gülə qulluq eylərəm.

Mənə öz gülüm gərək,

Başqa gülü neylərəm (5, 147).

Ayrılıq-hicran:

Dağların başı ilə,

Dibinin daşı ilə.

Yara bir namə yazdım

Gözümün yaşı ilə (5, 149).

Azərbaycan bayatıları içərisində namus, qeyrət, ar məsələləri milli ailə keyfiyyətləri kimi təsvir olunur:

Əziziyəm ay batdı,

Ulduz batdı, ay batdı.

Yarım bivəfa çıxdı,

Məni əğyara satdı (4, 26).

Əziziyəm yaxşı sin,

Ovçu, yerə yaxşı sin.

Mərd igiddə qaydadı:

Sevər yarın yaxşısın (4, 28).

Folklor nümunələrində ailə modeli ilə bağlı neqativ hallara qarşı etirazlar da öz əksini tapır:

Əzizim ay naşıdı,

Dağlarda oy naşıdı.

Görüşürük xəlvətdə,

Deyirlər, oynaşıdı (4, 26).

Neqativ hallar digər folklor nümunələrində də qabardılır. Belə nümunələr daha çox ailə tərbiyəsi ilə bağlı olur. Məsələn, miflərdən birində deyilir ki, Ay bir oğlan uşağı imiş, dəcəllik edir, anası onu xəmirli əli ilə vurur, üzündə ləkə qalır (5, 217). Müdrik fikirlər dastan və nağıllarımızda da yer alıb. "Oğuznamə"də, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanındakı müdrik fikirlər, əslində, ata sözləridir. Nümunələrə baxaq.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında:

Ata adını yürütməyən xoryad oğul ata belindən enincə enməsə yey (1, 251).

"Oğuznamə"də: Oynaşına inanan övrət ərsiz qalar.

Səni bir sevməyəni sən iki sevmə.

Ulu gözilə qız al, ərgən gözilə at al.

Ulular sözin tutmayan ulayu qalar (1, 255).

"Əmsali-Türkanə"dən:

El ilə duran yıxılmaz (1, 257).

Qaravaşdan doğan xatun olmaz (1, 258).

Folklor nümunələrində ailənin dağılması problemlərinə də geniş yer verilir. Bu məsələ bəzən əyləncəli xarakterdə, bəzən də ciddi şəkildə qoyulur. "Mollanın arvadı" qaravəllisində molla öz arvadının kəbinini Salmana kəsir və özünü pis vəziyyətdə qoyur (6, 44-46). Bəzi folklor nümunələri isə yanlış və sonradanquraşdırma təsiri bağışlayır. "Qız qalası" rəvayətində guya atanın öz qızına aşiq olmasından söhbət açılır (5, 322-323). Halbuki Azərbaycandakı Qız qalaları kosmik tədqiqat mərkəzləri olmuşdur. Məsələn, Yardımlı rayonunun Alar kəndindəki Qız qalasının quruluşu, yerləşmə məqamı (yüksəklik və sair) onun istehkam deyil, göy cisimlərini öyrənən mərkəz olduğunu göstərir.

Azərbaycan aşıq ədəbiyyatında və dastan yaradıcılığında sevgi, ailə, məişət mövzuları aparıcı mövqedədir. Aşıq şeirinin əsasında yarın vəfasızlığı və əğyara uyma ideyası klassik ədəbiyyatdan gəlir. Aşıq şeiri isə, əsasən, tərənnüm üzərində qurulur və bəzən şikayət motivlərinə yer verilir. Məsələn, XV-XVI yüzilliklərdə yaşamış Miskin Abdalda yardan şikayət motivi belə verilmişdir:

Dodaqları gül qönçəsi,

Yanaqları lala yarım.

Kölgən gələndə gün qaçar,

Sən bəlasan, bəla, yarım.

Tanrı səni var edibdi,

Aşiqini xar edibdi.

Fələkləri kar edibdi

Çəkdiyim ah-nala, yarım (2, 24).

XIX yüzillikdə isə aşıq şeirində gözəllərin və gözəlliyin tərənnümü əsasdır. Bu da maarifçilik ideyalarının təsirindəndir.

Aşıq Ələsgərdə:

Sinəmdi eşqin dəftəri,

Sənsən dilimin əzbəri.

Yazıq Aşıq Ələsgəri

Çəkməyə dara xoş gəldin! (3, 4)

Molla Cumada:

Cumanın şahı, sərdarı,

Elə, günə havadarı,

Bir qədəm bas bizə barı,

Bərəkət var ayağında (3, 83).

Şirvanlı Aşıq Bilalda:

Yar başına dolanmazdım,

Eşq oduna qalanmazdım.

Əğyar olsaydı yanmazdım,

Özü öldürdü-öldürdü (3, 125).

Ailə-məişət münasibətləri təkcə məhəbbət dastanlarında deyil, qəhrəmanlıq dastanlarında da yer almışdır. Qəhrəmanlıq dastanlarındakı sevgi, məhəbbət səhnələri daha ibrətamiz və örnəkvericidir. Koroğlunu Nigarsız, Qaçaq Nəbini Həcərsiz təsəvvür etmək olmur. Lakin ailə və sevgi daha çox məhəbbət dastanlarında problematik şəkildə qoyulur və zamanın, dövrün adət-ənənələri, qanunları səviyyəsində yozulur. "Tahir və Zöhrə" kosmoqonikdir (yəni idealdır), "Əsli və Kərəm" isə patriarxaldır (yəni realdır). Bu ənənə çağdaş dastanyaratma prinsiplərində də gözlənilir.

Maraqlıdır ki, Azərbaycan nağıllarında və dastanlarında böyük ailə modelinə az rast gəlirik. Adətən, ailənin varisi tək oğuldan, qardaş və bacıdan, yaxud da iki qardaşdan ibarət olur. Çoxuşaqlı ailə folklor nümunələri üçün aparıcı model deyil. Kiçik ailə modelinin digər şərti də ata-ananın övladlarından ayrı yaşamasıdır. Adətən, tək oğul belə ailədən uzaqda yaşayır və işləyir. Bəzi hallarda isə ailə qurmaq üçün uzaq səfərlərə çıxır.

Nəticə olaraq deyək ki, Azərbaycan ailə modelinin folklor qaynaqları ətraflı şəkildə araşdırılmalıdır. Gətirilən nümunələr bu mövzunun ciddiliyini ortaya qoyur.

QAYNAQLAR

1. Atalar sözü. Tərtib və ön sözün müəllifi Cəlal Bəydili (Məmmədov). Bakı, Öndər, 2004, 264 s.

2. Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. İki cilddə, I cild. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 376 s.

3. Azərbaycan aşıq ədəbiyyatından seçmələr. İki cilddə, II cild. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 424 s.

4. Azərbaycan bayatıları. Tərtib edənlər B.Abdulla, Q.Babazadə və E.Məmmədli. Bakı, Yeni nəşrlər evi, 2004, 304 s.

5. Azərbaycan folkloru. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi B.Abdulla. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 360 s.

6. Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr. Qaravəllilər, oyunlar və xalq tamaşaları. Bakı, Şərq-Qərb, 2005, 312 s.

Bilal HÜSEYNOV

ADPU Cəlilabad filialının müəllimi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru




SON XƏBƏRLƏR

2020-03-18

14:59 Azərbaycan Prezidenti: Hazırda ölkəmizdə koronavirusun yayılması o qədər də geniş vüsət almayıb

13:27 Azərbaycanda sərnişin qatarlarının hərəkəti dayandırılır

12:28 Prezident İlham Əliyev Abşeron dairəvi dəmir yolunun Pirşağı-Görədil-Novxanı-Sumqayıt hissəsinin yenidənqurmadan sonra açılışında iştirak edib

12:07 Mehriban Əliyevadan koronavirusla bağlı xalqa MÜRACİƏT

12:03 Bakı Ali Neft Məktəbinin xaricdə təhsil alan tələbələri Bakıya gətirilib

11:07 Azərbaycanda koronavirusla bağlı əhalini məlumatlandıran sayt istifadəyə verilib

10:59 Mütəxəssisdən TÖVSİYƏ: Bayram vaxtı qonaqlığa getməyin, səfərləri təxirə salın

10:57 Bakıda yol tikintisinə 850 min manat ayrıldı - SƏRƏNCAM

10:55 Koronavirus təhlükəsi azərbaycanlı zəvvarların Həcc ziyarətinə təsir göstərməyib

10:30 Azərbaycanda koronavirusdan sağalan daha 4 nəfər evə buraxıldı

09:31 Azərbaycanda övladlığa götürülən uşaqların həyat şəraiti barədə yarım ildən bir hesabat təqdim olunacaq

09:00 Vitse-spiker: Hazırkı həssas məqamda könüllülər qrupunun yaradılması məqsədəuyğun olardı

2020-03-17

17:25 Moskva şəhəri ilə əməkdaşlıq üzrə Hökumət Komissiyasının yeni tərkibi təsdiq edilib

17:01 QHT Şurasının iclasları onlayn keçiriləcək

16:47 Bakı, Sumqayıt şəhərlərinə və Abşeron rayonuna giriş məhdudlaşdırılır - Operativ Qərargah

16:39 Avro-2020 təxirə salındı

15:59 Akif Məlikov 2-ci dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib - SƏRƏNCAM

15:39 Dövlət Komitəsində ilk dəfə videoqəbul təşkil edilib (FOTO)

13:00 Adil Əliyev: Məqsədimiz insanları cərimələmək deyil, onları təmasdan yayındırmaqdır

12:42 Rəşad Mahmudov: Koronovirusla mübarizədə təkcə dövlət deyil, vətəndaşlar da məsuliyyət daşıyır

12:38 İtaliyada bir gündə 349 nəfər öldü

12:34 Ekspert: Azərbaycanın koronavirusla mübarizədə atdığı addımlar müsbət nəticə verir

12:24 Təhsil Nazirliyi evdə dərs öyrənmək istəyənlər üçün tədris resurslarını açıqladı

12:23 Əhliman Əmiraslanov: Azərbaycan koronavirusla mübarizədə ÜST-lə sıx əlaqədə işləyir

12:05 Milli Məclisin sədri: Komitə və komissiya iclaslarının keçirilməsini dayandırmaq lazımdır

12:04 Dünya üzrə koronavirusla bağlı son göstəricilər - ÜST AÇIQLADI

11:49 Azərbaycanda koronavirusa daha üç yoluxma faktı qeydə alındı

11:27 Dövlət idarəçiliyində səmərəliliyin artırılması ilə bağlı yeni informasiya sistemi yaradılacaq - SƏRƏNCAM

11:14 YENİLİK: Məktəbəhazırlıq qrupları və 1-ci siniflər üçün dərsliklər artıq bir tədris ili ərzində istifadə olunacaq

10:36 Türkiyədə koronavirusa yoluxanların sayı 47 nəfərə çatıb

10:21 Tahir Mirkişili: Əhalinin maddi rifahını qorumaq üçün Azərbaycanın kifayət qədər imkanları mövcuddur

10:00 ANDOP daha bir beynəlxalq layihənin iştirakçısı olub (FOTO)

09:44 Zakir Həsənov və Məhərrəm Əliyev ön xətdə (FOTO/VİDEO)

davamı>> ÇOX OXUNANLAR

Eldar Həsənov beynəlxalq “İlin altın adamı” mükafatına layiq görülüb

“Araz” supermarketindən tort alırıq ki... ZƏHƏRLƏNƏK!?

Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyəti Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının 1988-ci il deportasiyası ilə bağlı tədbir keçirmişdir

Əflatun Amaşov beynəlxalq tədbirdə nələrdən danışdı?

Şuranın dəstəyilə icbari tibbi sığortanın əhalinin sağlamlığının qorunmasında rolu müzakirə edilib

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək

İdman Product image

16:39 Avro-2020 təxirə salındı

Product image

10:39 Formula 1 mövsümü Bakıda başlaya bilər

Maraqlı Product image

17:35 Azərbaycan vətəndaşlarının daha çox hansı ölkələrə səfər etdiyi açıqlanıb

Product image

10:00 Avstraliyada meşə yanğınlarında milyarddan çox heyvan ölüb